Orol inqirozi: Oʻlchovini yoʻqotgan havzaning hududiy rejalashtirishdagi aksi

Annotatsiya

1960-yilda Orol dengizi taxminan 67 000 km² maydoni va 1 089 km³ hajmi bilan dunyodagi toʻrtinchi eng katta koʻl edi. Uni toʻyintiruvchi Amudaryo va Sirdaryo suvlari sugʻorishga yoʻnaltirilgach, koʻl yarim asr ichida hajmining oʻndan toʻqqiz qismidan koʻprogʻini yoʻqotdi. Ushbu maqola "Orol inqirozi" deb ataladigan jarayonni yakunlangan falokat sifatida emas, balki hamon davom etayotgan va qarorlarga bogʻliq inqiroz sifatida koʻrib chiqadi. Adabiyot va hujjatlar tahliliga asoslangan holda tadqiqot koʻlning jismoniy oʻzgarishini, qurib qolish sabablarini, havzaning 2025–2026-yillardagi holatini hamda yuqori va quyi oqim mamlakatlari oʻrtasidagi suv-energiya-oziq-ovqat-ekotizim (WEFE) tugunini oʻrganadi. 1960-yilgacha boʻlgan suv balansi koʻlga kelgan suvning taxminan 80 foizi ikki daryodan kelganini va shu sababli daryolarning sugʻorishga yoʻnaltirilishi muvozanatni muqarrar ravishda buzganini koʻrsatadi. Natijalar bir havzada turli qarorlar turli oqibatlarga olib kelganini koʻrsatadi: Shimoliy Orol Koʻkaral toʻgʻoni va havza ichidagi hamkorlik tufayli qisman tiklangan boʻlsa, Janubiy Orolning katta qismi Orolqum choʻliga aylangan. Maqola hududiy rejalashtirish uchun oltita xulosani ilgari suradi: havzani rejalashtirish birligi sifatida qabul qilish, qarorlarni resurslar inventarizatsiyasiga asoslash, tarmoq siyosatlarini umumiy hududiy doirada birlashtirish, sekin rivojlanayotgan muammolarni erta kuzatish, transchegaraviy havzalarda umumiy institutlar va maʻlumotlar infratuzilmasini yaratish hamda tiklash ishlarida yuk koʻtarish sigʻimini hisobga olish.

Kalit soʻzlar: Orol inqirozi, transchegaraviy havzani boshqarish, WEFE tuguni, hududiy rejalashtirish, iqlim oʻzgarishiga moslashish, Markaziy Osiyo

1. Kirish

Tabiiy resurslarni muhofaza qilish, ulardan foydalanish va ularni taqsimlash dunyoning hayotiy muhim masalalari orasida yetakchi oʻrinda turadi. Koinotda mikrodan makrogacha amal qiladigan tartib mavjud va bu tartibga aralashadigan yagona mavjudot insondir. Insonning cheksiz ehtiyojlari bilan resurslarning cheklanganligi oʻrtasidagi ziddiyatning hududdagi eng yaqqol izlaridan biri Orol dengizidir.

Orol Qozogʻiston va Oʻzbekistonga qarashli Qoraqalpogʻiston Respublikasi oʻrtasida joylashgan berk havza koʻli hisoblanadi (1-xarita). Uning havzasi Oʻzbekiston va Tojikistonning butun hududini, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Turkmaniston va Afgʻoniston hududining bir qismini qamrab oladi (1-xarita). Shu sababli Orol olti mamlakatning suv, energiya va oziq-ovqat xavfsizligiga bevosita daxldor transchegaraviy masaladir.

Orol haqida boy adabiyot mavjud (Micklin, 1988, 2007; Glantz, 1999; Aladin va boshq., 2009). Biroq uning katta qismi gidrologiya, ekologiya va suv diplomatiyasi sohalariga tegishli. Orol tajribasining hududiy rejalashtirish uchun ahamiyati kamroq muhokama qilingan. Ushbu maqola shu boʻshliqni toʻldirishga rejalashtiruvchi nuqtai nazaridan hissa qoʻshishni maqsad qiladi.

Maqola uchta savolga javob izlaydi:

1. Orolning qurib qolishiga qaysi qarorlar va jarayonlar sabab boʻldi?
2. Havza bugun qanday holatda va turli siyosatlar qanday natijalar berdi?
3. Ushbu tajriba havza miqyosida hududiy rejalashtirish uchun qanday xulosalarni oʻz ichiga oladi?

Orol muayyan bir davrning yoki biror xalqaro yigʻilishning kun tartibi emas. U inson aralashuvi havza muvozanatini qanday buzishi mumkinligini koʻrsatadigan va iqlim, suv hamda taraqqiyot boʻyicha har bir muhokamada murojaat qilinishi lozim boʻlgan doimiy namunadir.

2. Konseptual asos

2.1. Falokatdan inqirozga: "Orol inqirozi" tushunchasi

Adabiyotda Orolda yuz bergan hodisalar koʻpincha "Orol falokati" (Aral Sea disaster) deb ataladi (Micklin, 2007). BMT Bosh kotibi Pan Gi Mun ham 2010-yilda mintaqaga tashrifi chogʻida Orolni dunyodagi eng katta ekologik falokatlardan biri deb atagan. Ushbu maqolada esa "inqiroz" tushunchasi tanlangan.

Bu tanlovning ikki sababi bor. Birinchisi — davomiylik: falokat yuz berib boʻlgan yoʻqotishni anglatadi, inqiroz esa hamon davom etayotgan va boshqarilishi lozim boʻlgan holatni ifodalaydi. Ikkinchisi — qaror: "inqiroz" soʻzining xalqaro shakli boʻlgan crisis yunoncha krisis (ajratish, qaror qabul qilish) soʻzidan kelib chiqqan. Orolda yoʻqotish yuz berdi, ammo havzaning kelajagi bugun qabul qilinayotgan qarorlarga bogʻliq.

Orol inqirozi toʻrt oʻlchamda namoyon boʻladi: ekologik (koʻlning qisqarishi, shoʻrlanishning ortishi, turlar va suv-botqoq yerlarning yoʻqolishi, yangi choʻl paydo boʻlishi), iqtisodiy va ijtimoiy (baliqchilikning inqirozi, tirikchilik manbalarining yoʻqolishi), sogʻliq (tuz va chang boʻronlarining taʻsiri) hamda boshqaruv (qirgʻoqdosh davlatlarning umumiy siyosat ishlab chiqishdagi qiyinchiliklari).

Glantz (1999) Orolni "sekin rivojlanuvchi ekologik muammolar"ning (creeping environmental problems) tipik namunasi sifatida taʻriflaydi. Bu yondashuvga koʻra, har biri alohida olganda kichik koʻrinadigan qarorlar yillar davomida toʻplanib falokatga aylanadi va qaror qabul qiluvchilar chegaradan oʻtilganini koʻpincha kech anglaydi.

2.2. Suv-energiya-oziq-ovqat-ekotizim (WEFE) tuguni

WEFE tuguni yondashuvi suv, energiya, oziq-ovqat va ekotizimlar bir-birining ham kirishi, ham chiqishi ekanini eʻtirof etadi. Sugʻorish energiya talab qiladi, energiya ishlab chiqarish suv talab qiladi, oziq-ovqat ishlab chiqarish esa ikkalasiga va sogʻlom ekotizimlarga bogʻliq. Shuning uchun bir tarmoqda qabul qilingan qaror qolgan uchtasiga ham taʻsir qiladi.

1992-yilgi Rio konferensiyasidan kelib chiqqan uchta konvensiya — BMTning Iqlim oʻzgarishi toʻgʻrisidagi doiraviy konvensiyasi, Biologik xilma-xillik toʻgʻrisidagi konvensiya va Choʻllanishga qarshi kurash konvensiyasi — odatda alohida muhokama qilinadi. Orol esa bu uch muammo va WEFE tugunining toʻrt tarmogʻi bir havzada birga namoyon boʻladigan joydir. Mavzu BMTning 2030-yilgacha boʻlgan Kun tartibining (United Nations, 2015) toza suv (BRM 6), barqaror shaharlar (BRM 11), iqlim boʻyicha harakatlar (BRM 13) va quruqlikdagi hayot (BRM 15) maqsadlari bilan bevosita bogʻliq.

3. Metodologiya

Maqola sifatiy adabiyot va hujjatlar tahliliga asoslangan. Manbalar uch guruhga ajratilgan:

• Taqrizlangan ilmiy nashrlar: koʻlning tarixiy jismoniy oʻzgarishi va qurib qolish sabablari uchun (Micklin, 1988, 2007; Glantz, 1999; Aladin va boshq., 2009; Schmeier va Shubber, 2018).
• Institutsional hisobotlar: havzani boshqarish va mintaqaviy hamkorlik uchun xalqaro tashkilotlar va tahliliy markazlarning nashrlari (International Crisis Group, 2014; Öğütcü, 2016; Yıldız, 2014).
• Soʻnggi rasmiy bayonotlar va yangiliklar: 2024–2026-yillarga oid maʻlumotlar uchun.

Soʻnggi raqamli maʻlumotlar tegishli hukumatlarning bayonotlariga asoslanganligi sababli mustaqil tekshiruvni talab qilishi mumkin. Turli manbalardagi maʻlumotlar qatorlari turli usullar bilan olingani uchun ularni bevosita taqqoslashda ehtiyot boʻlish lozim. Natijalar tadqiqot savollariga muvofiq tartiblangan va hududiy rejalashtirish nuqtai nazaridan talqin qilingan.

4. Natijalar

4.1. Koʻlning jismoniy oʻzgarishi

Orol suvining taxminan beshdan bir qismini yogʻinlardan, qolgan qismini Amudaryo va Sirdaryodan oladi va kelayotgan suv bilan bugʻlanish muvozanatda boʻlgan ekan, oʻz sathini saqlab turadi (Micklin, 1988). 1960-yillardan boshlab bu muvozanat buzildi va 1980-yillarning oxiriga kelib koʻl Shimoliy (Kichik) va Janubiy (Katta) Orolga boʻlinib ketdi (1-jadval).

1-jadval. Orol dengizining tanlangan yillardagi jismoniy koʻrsatkichlari

Manba: 1961–2007 Aladin va boshq. (2009); 2025 Ismailov (2025). Ikki qator turli usullarga asoslangan.

1961-yildan 2007-yilgacha koʻlning umumiy hajmi taxminan 1 089 km³ dan 100 km³ atrofigacha kamaydi. Janubiy Orolning sharqiy havzasida shoʻrlanish okean suvinikidan (taxminan 35 g/l) toʻrt baravardan koʻp oshdi. 1989–2008-yillardagi oʻzgarishning hududiy koʻlami 1-rasmda koʻrsatilgan.

4.2. Havza va koʻlning suv balansi

FAOning keng taʻrifiga koʻra, Orol dengizi havzasi taxminan 1,76 mln km² maydonni egallaydi; oʻsha hisobot jadvalida 1,74 mln km² qiymati keltirilgan (FAO, 2012). Manbalar oʻrtasidagi farqlar havza chegarasiga atrofdagi berk kichik havzalar kiritilgan-kiritilmaganiga bogʻliq. Bu maydon koʻlning 1960-yilgacha boʻlgan suv yuzasidan taxminan 27 baravar katta.

Havzada yogʻingarchilik juda oʻzgaruvchan: past tekisliklar va vodiylarda yiliga 80–200 mm, togʻ etaklarida 300–400 mm, togʻlarning janubiy va janubi-gʻarbiy yonbagʻirlarida 600–800 mm, Pomir va Tyan-Shandagi daryo boshlanadigan hududlarda esa 800–1 600 mm (FAO, 2012). Boshqacha aytganda, suv togʻlarda hosil boʻladi va tekisliklarda isteʻmol qilinadi; koʻlning taqdiri bu ikki hudud oʻrtasidagi bogʻlovchi boʻgʻin — daryolarga bogʻliq.

Koʻl asosan muvozanatda boʻlgan 1960-yilgacha davrning taxminiy suv balansi 2-jadvalda keltirilgan.

2-jadval. Orol dengizining 1960-yilgacha boʻlgan taxminiy yillik suv balansi

Manba: FAO (2012). mm/yil qiymatlari taxminan 66 000 km² koʻl yuzasi asosida muallif tomonidan hisoblangan. 1 km³ = 1 mlrd m³.

2-jadval koʻlni nima muvozanatda ushlab turganini aniq koʻrsatadi. Koʻl yuzasiga bevosita tushgan yogʻin bugʻlanishning atigi 9–11 foizini qoplagan; jami kirimning taxminan 80 foizi ikki daryodan kelgan. Shu sababli daryo suvlari sugʻorishga yoʻnaltirilganda muvozanatning buzilishi muqarrar edi. Bu qiymatlar tarixiy boʻlib, bugungi kichraygan koʻlga toʻgʻridan-toʻgʻri qoʻllanilmaydi.

Bugun havzada suvdan foydalanishni qishloq xoʻjaligi belgilaydi. 2006-yilda havzadagi jami 107 km³ suv olishning 96 km³ i, yaʻni 90 foizi sugʻorishga sarflangan (FAO, 2012). Doimiy isteʻmolning katta qismi dalalardagi bugʻlanish va oʻsimliklarning transpiratsiyasidir. Sugʻorishdan qaytadigan yillik 28–33 km³ zovur suvining taxminan 30 foizi bugʻlanib ketadigan tabiiy pastqamliklarga oqiziladi (FAO, 2012). Hisob-kitobga koʻra, bu yiliga taxminan 8–10 km³ ni tashkil etadi va 1960-yilgacha koʻlga yetib kelgan daryo suvining taxminan beshdan biriga teng. Kanallardan sizib chiqqan suvning bir qismi yana daryolarga qaytgani uchun uning hammasini havza uchun yoʻqotish deb hisoblab boʻlmaydi.

Bu bandlar qisman bir-birini takrorlagani sababli ularni qoʻshib, yagona "umumiy yoʻqotish" raqamini olish mumkin emas. Ishonchli zamonaviy balans uchun bir yilga oid yogʻin, haqiqiy bugʻlanish, suv olish, qaytma suv va zaxira oʻzgarishini birgalikda baholash zarur. Bu talab Muhokama boʻlimida taklif etilgan havza miqyosidagi suv byudjeti yondashuvining ham asosini tashkil etadi.

4.3. Qurib qolish sabablari

1950-yillarning oxiridan boshlab Sovet hukumati paxta va sholi yetishtirishni kengaytirish maqsadida ikki daryo suvini yirik sugʻorish kanallariga yoʻnaltirdi. Davrga qarab bu suvning 25 foizdan 75 foizgacha qismi kanallarda va choʻlda yoʻqoldi (Micklin, 1988, 2007). Turkmanistondagi Qoraqum kanali kabi Amudaryodan katta hajmda suv oladigan loyihalar, samarasiz sugʻorish, qishloq xoʻjaligi ifloslanishi hamda Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin umumiy suv siyosatining ishlab chiqilmagani qurishni yanada tezlashtirdi (Öğütcü, 2016; Yıldız, 2014).

Oqibatlar koʻp qirrali boʻldi. Tijorat baliqchiligi barbod boʻldi, Aralsk va Moʻynoq kabi qirgʻoq shaharchalari dengizdan oʻnlab kilometr uzoqda qoldi. Ochilib qolgan dengiz tubi Orolqum deb ataluvchi yangi choʻlga aylandi; undan koʻtariladigan tuz va chang boʻronlari ekin maydonlari va aholi salomatligiga taʻsir koʻrsatdi. Koʻlning iqlimni yumshatuvchi taʻsiri susaygach, mintaqada yoz issiqroq va quruqroq, qish esa sovuqroq boʻla boshladi (Micklin, 2007).

4.4. Hozirgi holat: bir havzada ikki xil yoʻl

Shimoliy Orol. Qozogʻiston Jahon banki koʻmagida Koʻkaral toʻgʻonini qurdi va uni 2005-yilda nihoyasiga yetkazdi (Micklin, 2007; World Bank, s.k.). Qozogʻistonning rasmiy maʻlumotlariga koʻra, 2023-yildan buyon koʻlga taxminan 5 mlrd m³ suv kelib tushgan va hajm 24,1 mlrd m³ ga yetgan. 2025-yil fevralida koʻl maydoni 3 065 km² ga yetdi, 22 tur baliq qaytdi va yillik ovlanish taxminan 8 000 tonnaga koʻtarildi. 2025-yilda boshlangan ikkinchi bosqich hajmni 35 mlrd m³ ga yetkazishni koʻzlaydi (Ismailov, 2025).

Janubiy Orol va Orolqum. Janubiy Orolning katta qismi qurib qolgan. Oʻzbekiston tuz va chang boʻronlarini kamaytirish maqsadida 2024-yilgacha boʻlgan besh yil ichida ochilib qolgan dengiz tubining taxminan 1,7 mln gektariga saksovul (Haloxylon) ekdi. Biroq qurgʻoqchil yillarda koʻchatlarning tutib ketish darajasi taxminan 30 foizgacha tushadi va mutaxassislar yangi ekotizimning mavjud turlar hamda mahalliy yerdan foydalanishga taʻsiri haqida ogohlantirmoqda (Mongabay, 2024).

Bugungi Shimoliy Orol 1961-yildagi koʻl maydonining atigi taxminan 5 foizini tashkil etadi. Tiklanish haqiqiy, ammo bu koʻlning avvalgi holatiga qaytishini anglatmaydi.

4.5. WEFE tuguni va havzani boshqarish

Havzada tabiiy resurslar notekis taqsimlangan (3-jadval, 2-rasm). Yuqori oqim mamlakatlari qishda elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun suv omborlaridan suv chiqarishni, quyi oqim mamlakatlari esa oʻsha suvni yozda sugʻorish uchun ishlatishni xohlaydi. Sovet davrida bu muvozanat markazlashgan suv-energiya almashinuvi orqali taʻminlangan edi (Öğütcü, 2016).

3-jadval. Yuqori va quyi oqim mamlakatlarining resurs va talab xususiyatlari

Manba: Öğütcü (2016) va Yıldız (2014) asosida tuzilgan.

Bugungi kunda tugunning eng muhim masalasi Tojikistonning Vaxsh daryosida qurayotgan Rogʻun gidroelektr stansiyasidir. Har biri 600 MW quvvatga ega oltita agregatdan iborat boʻlishi rejalashtirilgan stansiya yiliga taxminan 14,4 mlrd kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqarishi kutilmoqda; Jahon banki 2024 va 2026-yillarda loyihaga grant koʻmagini maʻqulladi (Interfax, 2026). Quyi oqim mamlakatlari uzoq vaqt davomida toʻgʻonning daryo oqimiga taʻsiridan xavotir bildirib kelgan (Öğütcü, 2016).

Mutaxassislar havzaning yillik suv taqchilligi 2040-yilga kelib taxminan 20 mlrd m³ ga yetishi mumkinligini prognoz qilmoqda. Mintaqa qishloq xoʻjaligi 1 dollarlik qoʻshilgan qiymat uchun taxminan 3 m³ suv sarflaydi, bu jahon oʻrtacha koʻrsatkichidan ikki baravar koʻp. Oʻzbekiston bayonotlariga koʻra, nasos stansiyalarini modernizatsiya qilish sugʻorish sohasining energiya isteʻmolini taxminan 30 foizga kamaytirgan (Kun.uz, 2026). Bu tugun mantigʻini koʻrsatadi: suvni tejash ayni paytda energiyani ham tejashdir.

Havzaning asosiy mintaqaviy instituti boʻlgan Orolni qutqarish xalqaro jamgʻarmasi (IFAS) raisligi 2027–2029-yillarda Oʻzbekistonga oʻtadi; Oʻzbekiston Jamgʻarmaning institutsional va huquqiy asoslarini mustahkamlashni ustuvor vazifa sifatida eʻlon qildi (Kun.uz, 2026). Adabiyotda transchegaraviy havza tashkilotlari suv diplomatiyasi uchun institutsional "langar" boʻla olishi uchun mustahkam huquqiy asosga muhtojligi taʻkidlanadi (Schmeier va Shubber, 2018). Suv bilan bogʻliq keskinliklarning, ayniqsa Fargʻona vodiysida, mintaqaviy barqarorlikka taʻsir qilishi ehtimolini ham inobatga olish lozim (International Crisis Group, 2014).

5. Muhokama: hududiy rejalashtirish uchun xulosalar

Natijalar Orol inqirozining tub sababi texnik xatodan koʻra koʻproq oʻlchov muammosi ekanini koʻrsatadi. Paxta yetishtirish rejasi bajarildi, ammo bu reja havzaning suv byudjeti doirasida qoladimi, degan savol berilmadi. Shimoliy Orolning tiklanishi esa toʻgʻri muhandislik yechimi, moliyalashtirish va havza ichidagi hamkorlik birlashganda tabiat javob berishini isbotlaydi. Bu ikki natijadan hududiy rejalashtirish uchun oltita xulosa kelib chiqadi:

1. Rejalashtirish birligi — havza. Suv maʻmuriy chegaralarni tan olmaydi. Orolning qurishi butun havzada qabul qilingan qarorlarning yakuniy natijasidir. Qarorlar davlat, viloyat yoki tuman chegaralari boʻyicha emas, balki havza yaxlitligiga qarab qabul qilinishi kerak.
2. Avval inventarizatsiya, keyin qaror. Havzaning suv, yer va ekotizim salohiyati oʻlchanmay turib, talab va taklif muvozanatini oʻrnatib boʻlmaydi. Suv byudjetidan oshib ketadigan taraqqiyot rejasi barqaror emas.
3. Tarmoqlar bitta xaritada uchrashishi kerak. Suv, energetika, qishloq xoʻjaligi va tabiat siyosatlari alohida yozilar ekan, ular bir-birining samarasini yoʻqqa chiqaradi. Hududiy reja bu siyosatlar kelishadigan umumiy zamindir.
4. Sekin rivojlanuvchi xavfni erta koʻrish kerak. Glantz (1999) taʻkidlaganidek, Orol bir kechada qurib qolmagan. Doimiy monitoring va erta ogohlantirish tizimlari kichik koʻrinadigan yoʻqotishlarning toʻplanishiga yoʻl qoʻymaydi.
5. Umumiy institut, umumiy maʻlumot. Transchegaraviy havzalarda muvaffaqiyat qirgʻoqdosh davlatlarning bir xil maʻlumotlarga tayanib, mustahkam institutsional asosda qaror qabul qilishiga bogʻliq (Schmeier va Shubber, 2018). Hatto Shimoliy Orolning muvaffaqiyati ham yuqori oqim bilan hamkorlikka tayanadi.
6. Tiklash ham oʻlchov talab qiladi. Ochilib qolgan dengiz tubini koʻkalamzorlashtirish qimmatli saʻy-harakatdir, biroq yangi ekotizim yaratishda ham yuk koʻtarish sigʻimi va mahalliy aholining turmushi hisobga olinishi lozim.

Bu xulosalar faqat Markaziy Osiyo uchun emas. Yer osti suvlari tez kamayayotgan berk havzalar, qurgʻoqchilik bosimi ostidagi qishloq xoʻjaligi hududlari va transchegaraviy daryo havzalari Orolning dastlabki bosqichlariga oʻxshash jarayonlarni boshdan kechirishi mumkin. Orolni doimiy namunaga aylantiradigan ham aynan shu.

6. Xulosa

Orol inqirozi tarmoq maqsadi butun havza muvozanatiga qanday zarar yetkazishi mumkinligini koʻrsatadigan eng yaqqol misollardan biridir. Koʻl yarim asr ichida hajmining oʻndan toʻqqiz qismidan koʻprogʻini yoʻqotdi; ortidan choʻl, barbod boʻlgan tirikchilik iqtisodiyoti va hal etilmagan boshqaruv muammosi qoldi.

Ammo Orol tarixi faqat yoʻqotish tarixi emas. Shimoliy Orolning qisman tiklanishi inqiroz qaror lahzasi ekanini va toʻgʻri qarorlar bilan natija oʻzgarishi mumkinligini koʻrsatadi. Aynan shu havzada Janubiy Orolning choʻlga aylanishi esa bir marta yoʻqotilgan muvozanatni osonlikcha tiklab boʻlmasligining isbotidir.

Hududiy rejalashtirish uchun asosiy xulosa shundan iborat: talabning chegarasi yoʻq, resursning esa chegarasi bor. Bu chegarani tan olish va shunga muvofiq oʻlchov belgilash bitta shaxs yoki tashkilotning emas, havzani baham koʻradigan barcha jamiyatlarning umumiy masʻuliyatidir. Reja bu umumiy oʻlchovni hududga tatbiq etuvchi vositadir.

Kelgusi tadqiqotlar uchun ikki yoʻnalish ajralib turadi: Orol havzasi uchun suv byudjetiga asoslangan hududiy rejalashtirish doirasini ishlab chiqish va qirgʻoqdosh davlatlar birgalikda foydalana oladigan ochiq hududiy maʻlumotlar va monitoring infratuzilmasini yaratish.

Adabiyotlar

• Aladin, N. V., Plotnikov, I. S., Micklin, P., & Ballatore, T. (2009). The Aral Sea: Water level, salinity and long-term changes in biological communities of an endangered ecosystem – past, present and future. Natural Resources and Environmental Issues, 15, Article 36. https://digitalcommons.usu.edu/nrei/vol15/iss1/36
• FAO. (2012). AQUASTAT transboundary river basin overview – Aral Sea. BMTning Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti. https://www.fao.org/3/CA2139EN/ca2139en.pdf
• Glantz, M. H. (Ed.). (1999). Creeping environmental problems and sustainable development in the Aral Sea Basin. Cambridge University Press.
• Interfax. (2026, 18-avgust). [Rogʻun GESi uchun Jahon banki grant kelishuvining ratifikatsiya qilinishi haqidagi xabar]. https://interfax.com/newsroom/top-stories/118747/
• International Crisis Group. (2014). Water pressures in Central Asia (Europe and Central Asia Report No. 233). https://www.crisisgroup.org/sites/default/files/water-pressures-in-central-asia.pdf
• Ismailov, V. (2025). Kazakhstan sees record water recovery in Northern Aral Sea. The Times of Central Asia. https://timesca.com/kazakhstan-sees-record-water-recovery-in-northern-aral-sea/
• Kun.uz. (2026, 23-aprel). Shavkat Mirziyoyev elected IFAS president for 2027–2029 as leaders sign Astana Declaration. https://kun.uz/en/news/2026/04/23/shavkat-mirziyoyev-elected-ifas-president-for-2027-2029-as-leaders-sign-astana-declaration
• Micklin, P. P. (1988). Desiccation of the Aral Sea: A water management disaster in the Soviet Union. Science, 241, 1170–1175.
• Micklin, P. (2007). The Aral Sea disaster. Annual Review of Earth and Planetary Sciences, 35, 47–72. https://doi.org/10.1146/annurev.earth.35.031306.140120
• Mongabay. (2024, may). Uzbekistan plants a forest where a sea once lay. https://news.mongabay.com/2024/05/uzbekistan-plants-a-forest-where-a-sea-once-lay/
• NASA. (2008). Aral Sea 1989–2008 [Sunʼiy yoʻldosh tasvirlari taqqoslamasi]. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aral_Sea_1989-2008.jpg
• Öğütcü, Ö. N. (2016). Aral Denizi havzası: Güncel durum ve çevre sorunları [Orol dengizi havzasi: hozirgi holat va ekologik muammolar] (Tahlil No. 2016/6). Yevroosiyo tadqiqotlari markazi (AVİM). https://avim.org.tr/tr/Analiz/ARAL-DENIZI-HAVZASI-GUNCEL-DURUM-VE-CEVRE-SORUNLARI
• Schmeier, S., & Shubber, Z. (2018). Anchoring water diplomacy – The legal nature of international river basin organizations. Journal of Hydrology, 567, 114–120. https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.2018.09.054
• United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development (A/RES/70/1). https://sdgs.un.org/2030agenda
• World Bank. (s.k.). Aral Sea Basin Program: Water and Environmental Management Project. https://iwlearn.net/resolveuid/1f622485a27d32d5dba2f9670b951211
• Yıldız, D. (2014). Orta Asya'nın su (yönetimi) sorunları ve Aral Gölü'nü geri döndürme çabaları [Markaziy Osiyoning suv (boshqaruvi) muammolari va Orol dengizini tiklash saʻy-harakatlari]. Gidrosiyosat akademiyasi.