İstanbul Büyükşehir Belediyesi · BİMTAŞ · 2016–2021
1/100.000 Ölçekli İstanbul Çevre Düzeni Planı Revizyonu
2009 onaylı İstanbul Çevre Düzeni Planı'ndan sonra değişen mevzuat, 6306 sayılı afet riski kanunu ve kentin gelişimini yönlendiren büyük yatırımlar planın revizyonunu gerekli kıldı. Revizyona ve 1/25.000 ölçekli nazım imar planlarına altlık oluşturacak veri toplama, analiz, sentez, mekânsal projeksiyon ve senaryo çalışmalarını, il bütününde hizmet ve sanayi sektörü araştırmasıyla birlikte yürüttük. Plan 2035 hedef yılına göre hazırlandı.
Çalışmada teknik koordinatör olarak 100'e yakın kişilik planlama ekibini ve üniversitelerden 25 kişilik akademik danışman kadrosunu yönettik. Süreç; ilçe belediyeleri, büyükşehir belediyesi, merkezi idare, meslek odaları, sivil toplum ve akademiyle yapılan çalıştaylarla yürütüldü. Planın tüm katmanları coğrafi bilgi sistemleri üzerinde üretildi ve raporda 86 tematik haritayla belgelendi.
“Doğal ve Kültürel Mirasını Koruyarak Gelişen, Dayanıklı, Yaşam Kalitesi Yüksek, Yenilikçi ve Küresel Ölçekte Rekabet Gücüne Sahip İstanbul” — Slogan: Özgün Kimliği ile Yenilikçi Şehir.
Planlama yaklaşımı
Plan dört ilkeye dayanıyor: sürdürülebilirlik, dayanıklılık, işlevsellik ve kapsayıcılık. Çalışma “Neredeyiz?”, “Nerede olmak istiyoruz?” ve “Gitmek istediğimiz yere nasıl ulaşırız?” sorularıyla kurgulandı ve küresel, bölgesel ve kentsel olmak üzere üç ölçekte ele alındı. Analizler dört eksende toplandı.
Mekânsal yapı
Doğal çevre (ekoloji, iklim, jeoloji, topoğrafya) ve yapay çevre: kentsel ve kırsal yerleşmeler, tarım alanları, barajlar, maden ve enerji alanları.
Sosyal yapı
Yaşam kalitesi, katılım ve eşitlik; donatılara ve ulaşıma erişim; barınma ve temel insan gereksinimleri.
Ekonomik yapı
Sanayi, hizmet ve tarım sektörlerinde üretim ve tüketim; istihdam ve bağımlılık oranları; gelir–gider dengesi.
İdari yapı
Kurumlar arası eşgüdüm, katılımcı ve şeffaf kent yönetimi, güncel ve paylaşılan veri altyapısı.
Marmara Bölgesi ölçeğinde analizler
İstanbul'un küresel hedeflerine ulaşabilmesi, içinde bulunduğu Marmara Bölgesi'nin iş birliği ve rol paylaşımı yapan, iyi örgütlenmiş bir kent-bölgeye dönüşmesine bağlı. Bu nedenle çalışmada analizleri il sınırında bırakmadık: Marmara illeriyle birlikte Bilecik, Eskişehir, Bolu ve Düzce'yi de kapsayan bölgede arazi kullanımı, ulaşım ve lojistik bağlantıları, merkezler kademelenmesi, 2035 nüfus ve istihdam projeksiyonları ile İstanbul'un yakın çevre ilişkileri ve bölgesel ekonomik eğilimleri 1/500.000 ölçekte incelendi.
Marmara Bölgesi Mekânsal Strateji Planı taslağında her ilin İstanbul'un yükünü hangi konularda paylaşabileceği yedi başlıkta gösterildi: nüfus, sanayi, gıda, enerji, liman, havalimanı ve lojistik. Tekirdağ ve Bursa nüfus, sanayi, gıda, liman ve havalimanı yükünü birlikte alabilecek iller olarak öne çıkıyor. Balıkesir nüfus, gıda, liman ve lojistik; Çanakkale nüfus, enerji ve liman; Eskişehir nüfus, sanayi ve gıda başlıklarında katkı sağlayabiliyor. Plan; çok merkezli ve dengeli bir bölgesel gelişme modeli, ihtisaslaşmış ara kademe merkezler ve bölge ölçeğinde yetkili bir planlama yapısı öneriyor.
Mevcut durum: arazi kullanımı (2016)
İl alanının üçte ikiden fazlası orman, tarım ve su yüzeyi gibi doğal alanlardan oluşuyor. Yaklaşık 14,8 milyon kişi 116.000 hektarlık yerleşik alanda yaşıyor ve yapılaşmış alanın büyük bölümü afet riski açısından öncelikli müdahale bölgelerinde kalıyor.
| Kullanım | Alan (ha) | % |
|---|---|---|
| Doğal alanlar (orman 230.994, tarım 126.624, su 12.825) | 371.396 | 68,4 |
| Yerleşme alanları | 59.057 | 10,9 |
| Kentsel çalışma alanları (ticaret, sanayi, askerî alan vb.) | 48.566 | 8,9 |
| Boş alanlar | 25.435 | 4,7 |
| Açık ve yeşil alanlar | 21.365 | 3,9 |
| Ulaşım (havalimanları dahil) | 10.694 | 2,0 |
| Kentsel sosyal altyapı | 4.525 | 0,8 |
| Teknik altyapı | 1.859 | 0,3 |
| Toplam | 542.898 | 100 |
2035 projeksiyonları
| Gösterge | Sonuç |
|---|---|
| Nüfus (yedi matematik model ve kuşak bileşenleri yöntemi) | 18,96 – 22,02 milyon |
| İstihdam edilen nüfus | yaklaşık 7 milyon |
| Konut inşaat alanı ihtiyacı (kişi başı 25 m²) | 492 milyon m² |
| Donatı alanı ihtiyacı | yerleşilebilir alanın yaklaşık %30'u |
| Kent içi yolculuklar | yaklaşık %45 artış |
| Toplu taşımanın yolculuklardaki payı | %30 → %40 hedefi |
Üç senaryo, bir nihai senaryo
Azalan, stabil ve artan nüfus artış hızına göre geliştirilen altı alternatif üç senaryoya indirildi. Senaryolar çok ölçütlü değerlendirmeyle puanlandı; en yüksek puanı alan senaryoyu seçmek yerine her birinin güçlü ve uygulanabilir yönleri nihai senaryoda birleştirildi.
| Senaryo | 2035 nüfus | Nihai senaryoya katkısı |
|---|---|---|
| Temel Büyüme (TBS) | 17.000.000 | Sürdürülebilirlik ilkeleri: yoğunluğun azaltılması, yaya ve bisiklet öncelikli ulaşım |
| Mevcut Eğilimler (MES) | 19.200.000 | Nüfus eğilimleri |
| Çok Odaklı Gelişme (ÇOGS) | 20.500.000 | Ekonomik büyüme modeli ve büyüme odakları |
| Nihai senaryo | 19.000.000 | Avrupa Yakası %64, Anadolu Yakası %36 |
Makroform
Kentin gelişme alanları içme suyu havzaları, ormanlar ve tarım alanları gibi mutlak koruma alanlarıyla sınırlandı. 116.000 hektarlık yerleşik alana 38.000 hektar eklendi; bunun yaklaşık 7.000 hektarı Kanal İstanbul güzergâhı çevresinde, 31.000 hektarı diğer gelişme alanlarında. 2035 makroformu 154.000 hektara yayılıyor: 94.000 hektarı Avrupa, 60.000 hektarı Anadolu Yakası'nda. Koruma alanları dışındaki yerleşilebilir alanların %83,2'si kullanıldı, geri kalanı doğal nitelikleriyle korundu. Afet riski taşıyan ve doğal eşikleri aşan alanlar için tasfiye, dönüşüm ve mühendislik çözümleri ilkesi benimsendi.
Bölgelere göre nüfus ve istihdam
Avrupa Yakası'nda yedi, Anadolu Yakası'nda beş olmak üzere 12 alt bölge belirlendi ve bunlar beş temel bölgede toplandı. 1/25.000 ölçekli nazım planların sınırları bu bölgelemeye göre çizildi. İki yaka arasındaki ev–iş yolculuklarını azaltmak için istihdam, nüfus dağılımıyla uyumlu dağıtıldı.
| Bölge | Alt bölgeler | Nüfus 2016 | Nüfus 2035 | İstihdam 2035 |
|---|---|---|---|---|
| 1. Bölge · Avrupa | 1A–1D | 8.692.299 | 9.900.000 | 3.948.489 |
| 4. Bölge · Avrupa | 4A–4B | 643.991 | 1.200.000 | 332.643 |
| 5. Bölge · Avrupa | 5 | 239.458 | 1.100.000 | 275.900 |
| 2. Bölge · Anadolu | 2A–2C | 4.704.106 | 6.100.000 | 2.195.228 |
| 3. Bölge · Anadolu | 3A–3B | 524.262 | 700.000 | 147.740 |
| İstanbul | 12 | 14.804.116 | 19.000.000 | 6.900.000 |
2035'te istihdamın 5,57 milyonu hizmet, 1,26 milyonu sanayi, 70.000'i tarım sektöründe öngörülüyor. Hizmet sektörünün payı %78'den %81'e çıkarken, kirletici ve geniş alan isteyen sanayinin çeperdeki OSB'lere taşınmasıyla sanayinin payı %21'den %18'e iniyor.
Altı amaç, 22 hedef
1. Kapsayıcı ve dayanıklı kentsel mekân
Tarihi ve kültürel mirası korumak, gelişimi deprem ve afet riskine göre yönlendirmek, mekân kalitesini artırmak.
2. Doğal çevre ve ekoloji
İklim değişikliğine uyum, kirliliği önleme, doğal kaynakları ve ekosistemleri korumak.
3. Yaşam kalitesi yüksek sosyal yapı
Beşeri sermayeyi geliştirmek, kentsel hizmetleri eşit yaymak, göçü ve nüfus–istihdam dengesini yönetmek.
4. Küresel aktör, bölgesel denge
Finans, turizm ve üst düzey hizmetlerde rekabet gücü; Marmara Bölgesi'nde kent–bölge yaklaşımı.
5. Yenilikçi ve yüksek katma değerli ekonomi
Çok merkezli ve kademeli gelişme, teknoloji ve bilgi yoğun sektörler, sanayinin mekânsal dönüşümü.
6. Katılımcı ve şeffaf yönetim
Entegre raporlama, katılım mekanizmaları ve dinamik veri tabanıyla akıllı şehir sistemleri.
Öne çıkan plan kararları
- Merkezi iş alanı ile birinci, ikinci ve üçüncü derece alt merkezlerden oluşan kademeli merkez sistemi; merkezi işlevlerin iki yaka arasında dengeli dağılımı.
- Silivri, Arnavutköy, Pendik, Bayrampaşa ve Sancaktepe'de eğitim, bilişim ve teknoloji geliştirme alanları; Silivri, Çatalca ve Şile'de tarımsal teknoloji geliştirme merkezleri.
- Konut alanlarıyla iç içe kalmış kirletici sanayinin çeperdeki OSB'lere taşınması; boşalan alanların kamu hizmeti, yeşil alan ve sosyo-kültürel tesise dönüşmesi.
- Kırsalda üretim, depolama ve pazarlamayı örgütleyen “merkez köyler”; tarım istihdamının 17.867'den 70.000'e çıkması.
- Çalışma alanlarına raylı sistemle erişim, aktarma merkezleri ve deniz ulaşımı; ulaşımda emisyon azaltımı, yenilenebilir enerji ve yeşil çatı uygulamaları.